Gözün de kulağın da bir terbiyesi olmalı
Günnur Berber
İnsan yalnızca yaşadıklarına değil, sürekli gördüklerine ve duyduklarına da alışır. Ve bazen bir toplumun değişimi, büyük olaylarla değil, küçük rahatsızlıkların zamanla normal karşılanmasıyla başlar.
Geçenlerde sosyal medyada yetmişli yaşlarında bir kadına rastladım. Diğer eleştiri yorumlarında okuduğum gibi yaşı, kilosu, kıyafetleri ya da fiziksel görünümü değil dikkatimi çeken. Bunlar üzerinden insan değerlendirilemez. Beni düşündüren, kadının fenomen olma çabasıyla metrolarda yüksek sesle şarkılar söylemesi, sokak ortasında bağırarak dans etmesi ve bütün bunların bir eğlence anlayışı olarak sunulmasıydı.
Yorumlara baktım.
Rahatsızlığını dile getirenler kadar, bu davranışları savunanlar da vardı. Hatta biri, eleştirenlere şöyle yazmıştı:
“Siz mutlu insanlardan nefret ediyorsunuz.”
Oysa mesele bir insanın mutlu olmasının çok ötesinde. Yorum yapan kişinin göz ardı ettiği; bir insanın kendi mutluluğunu yaşarken başkalarının huzurunu ne ölçüde gözettiği!
Çünkü kamusal alanlarda bir insanın eğlenme özgürlüğü, başka bir insanın sessizlik hakkını ortadan kaldırmaz.
Metroda herkes aynı ruh hâlinde değildir. Kimi hastaneden dönüyordur, kimi işinden, kimi yalnızca düşünceleriyle baş başa kalmak istiyordur. Kimse bir başkasının telefon konuşmasını, yüksek sesli müziğini ya da performansını kapalı bir alanda dinlemeye mecbur bırakılmamalıdır.
Ancak beni asıl düşündüren, bu davranışlardan daha çok, onları normalleştirme biçimimiz.
Çünkü insanın algısı tekrarlarla şekillenir.
İlk karşılaştığımızda garipsediğimiz bir görüntü, sürekli karşımıza çıktığında sıradanlaşabilir. Başlangıçta rahatsız olduğumuz bir ses, bir süre sonra gündelik hayatın olağan parçası hâline gelebilir.
Psikolojide alışma olarak açıklanabilecek bu durumun toplumsal karşılığı da vardır. Tekrarlanan davranışlar zaman içinde görünürlük kazanır, taklit edilir ve kimi zaman kabul edilebilir davranış sınırlarını değiştirir.
Fakat burada çok önemli bir ayrım var:
Bir şeye alışmak, onun doğru olduğu anlamına gelmez.
Bugün sosyal medya, yaşadıklarımızı paylaştığımız bir mecra olabilir ama neyi eğlenceli, neyi değerli, neyi kabul edilebilir bulacağımızı da etkileyen güçlü bir kültürel ortamdır aynı zamanda.
Daha fazla izlenmek için daha yüksek ses, daha fazla dikkat çekmek için daha sıra dışı davranışlar teşvik edilebiliyor.
Böylece görünür olmakla değerli olmak birbirine karışıyor.
Üstelik her yeni davranış, bir öncekini sıradanlaştırıyor. Dün şaşırdığımız görüntüye bugün gülüyoruz, yarın ise daha fazlasını bekliyoruz. Dikkat çekmenin sınırları genişlerken toplumsal duyarlılığın sınırları daralabiliyor.
Benim itirazım insanların şarkı söylemesine, dans etmesine ya da farklı yaşamasına değil elbet. İtiraz ettiğim, başkalarının rahatsızlığının önemsizleştirilmesine.
Çünkü bugün sorgulamadan normal kabul ettiğimiz davranışlar, yarın çocuklarımızın da doğal karşıladığı bir yaşam biçimine dönüşebilir.
Bir toplumun değerleri savunduklarının yanı sıra, zamanla nelere alıştığı ve neleri sorgulamaktan vazgeçtiğiyle de şekillenir.
Sosyolog Günnur Berber